Truyền miệng chỉ khuếch đại cái tiệm đang có. Nếu món lúc đậm lúc nhạt, hàng lúc tốt lúc không, khách sẽ kể đúng điều đó, và lời kể còn đi nhanh hơn lời khen. Cho nên trước khi lo làm sao để khách kể, chủ tiệm phải sửa cho sản phẩm ổn định: cân đo công thức, tự nếm mỗi ngày, và hỏi để khách quen dám nói thật. Đều tay quan trọng hơn ngon xuất sắc một bữa.
Ví dụ giả định: quán hủ tiếu của chị Ba mở được ba tháng ở một góc đường gần chợ, bán từ năm giờ sáng. Tuần đầu đông vì người ta tò mò, giờ thì mỗi sáng còn khoảng bốn chục tô, nhiều khách ăn một hai lần rồi thôi. Chị định làm thẻ giới thiệu bạn bè, in tờ rơi phát ở chợ. Bài này đề nghị dừng hai việc đó trong hai tuần, và dồn sức vào nồi nước lèo trước.
Dấu hiệu món chưa ổn mà chủ quán không thấy
Chủ quán thường nếm nồi nước lúc mới nấu xong, khi mọi thứ đang ngon nhất. Khách thì ăn lúc bảy giờ sáng, khi nồi đã cạn một nửa, đã thêm nước, đã đậm hơn. Chị Ba nếm lúc bốn giờ rưỡi thấy vừa, nhưng khách ăn lúc bảy giờ lại thấy mặn. Cùng một nồi, hai thời điểm, hai mùi vị khác nhau.
Khách quen hiếm khi nói thẳng món mặn hay nhạt. Họ ngại, nhất là khi chủ quán đang đứng ngay cạnh hỏi "ngon không anh". Câu trả lời gần như luôn là "ngon". Dấu hiệu thật nằm ở chỗ khác: tô trả về còn nhiều nước, khách xin thêm nước sôi để pha loãng, khách xin thêm chanh, khách cho thêm đường từ hũ gia vị trên bàn. Người từng bán đồ ăn đều biết nhìn tô trả về là biết hôm đó nấu ra sao.
Dấu hiệu thứ hai là khách ăn một hai lần rồi thôi, không ai phàn nàn, cũng không ai quay lại. Với quán mới, đó thường là món chưa đều: lần đầu khách ăn trúng nồi ngon, lần hai trúng nồi mặn, và không có lần ba. Khách không chê, chỉ âm thầm đổi quán khác, và cũng không kể cho ai về quán, vì không có gì chắc chắn để kể.
Giữ món đều tay trong hai tuần
Không cần đổi công thức, chỉ cần làm cho mỗi nồi giống nhau. Thứ tự chị Ba làm:
- Ngày một: ghi lại công thức đang nấu, bằng cân và ca đong, không ghi "một nắm", "vừa đủ". Bao nhiêu ký xương, bao nhiêu lít nước, bao nhiêu muối, đường, nấu bao lâu. Lần đầu ghi sẽ thấy mình chưa từng nấu giống nhau hai lần.
- Ngày hai tới ngày bảy: nấu theo đúng số đã ghi. Để một cái cân nhỏ và một cái ca đong ngay bếp. Mỗi ngày ghi thêm một dòng nếu có điều chỉnh, kèm lý do.
- Mỗi sáng tự nếm ba lần: lúc vừa nấu xong, lúc sáu giờ, lúc bảy giờ rưỡi. Mỗi lần ghi một chữ: nhạt, vừa, đậm. Sau một tuần sẽ thấy nồi đậm dần theo giờ, và biết phải châm nước dùng loãng sẵn lúc nào.
- Chuẩn bị sẵn một nồi nhỏ nước dùng nhạt để châm vào nồi chính khi nước cạn, thay vì châm nước lã. Thử với tỉ lệ cố định, ghi lại.
- Ngày tám tới mười bốn: giữ nguyên công thức đã chốt, chỉ theo dõi. Không thêm món mới, không đổi loại bánh, không đổi nhà cung cấp trong tuần này.
Hai tuần là đủ để món đều hơn hẳn. Cái quý không nằm ở công thức mà ở cuốn sổ, vì khi chị Ba nghỉ một buổi, người nhà nấu thay vẫn ra được nồi giống vậy.
Hỏi sao cho khách quen nói thật
Câu "ngon không anh" luôn nhận được câu trả lời lịch sự. Muốn nghe thật, hỏi cụ thể và cho khách đường lui:
- "Anh ăn thấy nước bữa nay mặn hơn hay nhạt hơn bữa trước, em đang chỉnh lại nồi." So sánh hai lần dễ trả lời hơn khen chê.
- "Chị ăn quen rồi, chị thấy cái gì còn thiếu, chị nói thẳng giùm em, em mới mở nên cần nghe lắm." Nói rõ mình cần nghe, khách đỡ ngại.
- Khi thấy tô trả về còn nhiều nước: "Bữa nay nước đậm quá hả chú, để mai con chỉnh lại, cảm ơn chú." Không đợi khách nói.
- Khi khách xin thêm nước sôi: "Dạ để em châm nước dùng cho anh, nước sôi làm nhạt mùi mất." Rồi ghi lại giờ đó vào sổ, vì nồi đang quá đậm.
- Với khách quen thân nhất, nhờ thẳng: "Cô ăn ở đây mấy tuần rồi, mai cô ăn xong nói con nghe một điều cô không ưng nha, con sửa liền."
- Sau khi đã sửa, báo lại: "Hôm trước chú nói nước mặn, con chỉnh rồi, chú ăn thử coi được chưa."
Câu cuối là câu tạo chuyện kể. Khách thấy lời mình nói được sửa thật, và đó là thứ họ sẵn sàng kể lại: "bà chủ đó chịu nghe lắm".
Hay làm và nên làm khi quán chưa ổn
Những việc chủ quán mới hay làm khi thấy khách ít quay lại:
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Nên làm |
|---|---|---|
| In tờ rơi, làm thẻ giới thiệu bạn bè | Kéo thêm khách mới tới gặp đúng món chưa ổn, họ kể lại điều đó | Dừng hai tuần, sửa món trước |
| Thêm nhiều món cho khách chọn | Mỗi món mới là một thứ nữa phải giữ đều | Giữ ít món, làm đều từng món |
| Đổi công thức liên tục theo góp ý từng người | Món không bao giờ ổn, khách quen cũng không biết mong đợi gì | Gom góp ý một tuần, đổi một thứ một lần |
| Hỏi khách "ngon không" lúc khách đang ăn | Khách trả lời cho có, chủ quán tưởng ổn | Hỏi so sánh, hỏi cụ thể, nhìn tô trả về |
| Giảm giá cho đông khách lại | Đông khách mà món chưa đều thì càng nhiều người không quay lại | Giữ giá, sửa món, chờ khách cũ thử lại |
Cái không cần làm trong giai đoạn này: không cần mua thêm thiết bị đắt, không cần trang trí lại quán. Một cái cân, một cái ca đong và một cuốn sổ là đủ để làm món đều tay.
Nguyên liệu và khẩu phần: chỗ lệch ít ai để ý
Nhiều khi nồi nước không đổi mà món vẫn lệch, vì nguyên liệu đổi. Xương mua ở sạp quen hôm nay ít thịt hơn, hành phi mua sẵn đổi loại dầu, bánh hủ tiếu đổi lò làm. Chị Ba từng thấy cả tuần khách ăn ít đi mà không hiểu vì sao, sau mới biết sạp bánh đổi người tráng, sợi bánh mềm và dễ nát hơn. Không ai trong số khách nói ra, họ chỉ ăn không hết.
Cách giữ: ghi vào sổ mỗi lần đổi nơi mua hay đổi loại nguyên liệu, kèm ngày. Khi thấy tô trả về tăng bất thường, lật sổ xem mấy hôm trước có đổi gì không. Với nguyên liệu chính, nói với người bán quen một câu: "Chị ơi, có đổi lò hay đổi loại gì thì báo em trước một bữa nha, em chỉnh lại nồi." Người bán ở chợ thường sẵn lòng, vì họ cũng muốn giữ mối.
Khẩu phần cũng phải đều. Hôm đông khách, người múc vội thường bớt thịt, bớt rau mà không để ý, và khách ăn giờ đông nhận tô ít hơn khách ăn giờ vắng. Một cái muỗng định lượng cho thịt, một nắm rau đã chia sẵn vào khay từ đầu buổi, giúp tô lúc bảy giờ giống tô lúc năm giờ rưỡi. Khách ghé hai lần vào hai giờ khác nhau thấy hai tô khác nhau là chuyện đủ để họ không quay lại lần ba.
Khi nào thì sản phẩm đã đủ ổn để lo truyền miệng
Không có con số chuẩn cho mọi quán, nhưng có mấy dấu hiệu dễ thấy. Một là chủ quán tự nếm ba lần mỗi sáng mà ghi được chữ "vừa" ở cả ba lần trong ít nhất một tuần liền. Hai là tô trả về thường hết nước, ít ai xin thêm nước sôi hay đường. Ba là khách quen bắt đầu gọi "như mọi bữa" mà không dặn thêm gì, vì họ tin tô ra sẽ giống lần trước.
Khi có những dấu hiệu đó, quán mới nên bắt đầu những việc như dặn khách một câu đáng nhớ, nhớ món của khách quen, hay mời khách giới thiệu bạn bè. Làm trước thì phí công, vì khách được mời tới sẽ gặp một tô hủ tiếu không như lời người giới thiệu, và người giới thiệu mất mặt.
Sản phẩm ổn không có nghĩa là xuất sắc. Một quán hủ tiếu bình thường mà ngày nào cũng giống ngày nào thường được kể nhiều hơn một quán thỉnh thoảng nấu được tô rất ngon. Khách giới thiệu một chỗ khi họ chắc bạn mình sẽ không bị thất vọng. Sự chắc chắn đó đến từ đều tay, không đến từ một bữa đặc biệt.
Đếm sau hai tuần
Đếm tô trả về còn nhiều nước. Mỗi sáng người dọn bàn đếm số tô còn quá nửa nước, ghi một con số vào sổ. Tuần đầu, ví dụ giả định ở quán chị Ba, khoảng mười tô một sáng. Nếu sau hai tuần còn ba bốn tô, món đã đều hơn rõ.
Đếm lần khách xin thêm nước sôi hoặc đường. Đây là tín hiệu nồi đang quá đậm hay quá nhạt. Ghi giờ xảy ra, sẽ thấy thường dồn vào một khung giờ, và biết chỗ cần chỉnh.
Đếm khách quay lại lần hai. Ghi cách gọi của khách mới trong sổ. Sau hai tuần, đếm bao nhiêu người đã quay lại. Con số này nên nhích lên khi món đều hơn.
Ghi những câu khách tự khen. Không phải câu trả lời khi được hỏi, mà là câu khách tự nói: "bữa nay vừa ăn ghê". Ghi nguyên văn, vì đó là câu khách có thể kể lại với người khác.
Khi nào đổi cách. Nếu sau hai tuần tô trả về không giảm, vấn đề có thể không nằm ở độ mặn mà ở nguyên liệu hay khẩu phần. Hỏi thêm vài khách quen bằng câu cụ thể, và thử thay một thứ, chỉ một, trong tuần tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết món ăn của quán chưa ổn khi khách không chê?
Nhìn tô trả về còn nhiều nước, đếm số lần khách xin thêm nước sôi, chanh hay đường, và để ý khách ăn một hai lần rồi không quay lại. Khách quen thường ngại nói thẳng, nên những dấu hiệu này đáng tin hơn câu trả lời "ngon" khi được hỏi.
Có nên làm chương trình giới thiệu bạn bè khi quán mới mở không?
Nên đợi tới khi món đã đều tay. Nếu kéo khách mới tới khi món còn lúc đậm lúc nhạt, họ sẽ gặp đúng một tô chưa ổn và kể lại điều đó. Người giới thiệu cũng mất mặt và lần sau không giới thiệu nữa.
Giữ món đều tay cần những gì?
Một cái cân nhỏ, một cái ca đong và một cuốn sổ ghi công thức bằng con số thật. Tự nếm vài lần trong buổi bán, không chỉ lúc mới nấu. Chuẩn bị nước dùng nhạt để châm vào nồi khi cạn thay vì châm nước lã.
Khách quen ngại nói món mặn thì hỏi thế nào?
Hỏi so sánh, như bữa nay mặn hơn hay nhạt hơn bữa trước, và nói rõ quán đang chỉnh nên cần nghe. Với khách thân, nhờ thẳng họ nói một điều chưa ưng. Sau khi sửa, báo lại cho người đã góp ý.
Món ngon nhưng không đều có tốt hơn món bình thường mà đều không?
Thường là không. Khách giới thiệu một quán khi họ chắc bạn mình sẽ không bị thất vọng. Một quán bình thường mà ngày nào cũng giống nhau được kể nhiều hơn một quán thỉnh thoảng nấu rất ngon mà có hôm lại hỏng.
Shop bán hàng online có cần lo chuyện sản phẩm ổn định không?
Rất cần. Khách online không nếm thử trước được, nên một lần nhận hàng khác lần trước là đủ để họ thôi mua và kể lại. Ghi rõ nguồn hàng, kiểm từng lô trước khi gửi, và báo trước nếu lô mới khác lô cũ.