Buổi làm thử cùng khách, hay người ta vẫn gọi là workshop, tức lớp thực hành ngắn, hợp với tiệm nhỏ khi giữ thật gọn: tám đến mười người, chín mươi phút, mỗi khách tự tay làm ra một thứ mang về, và chủ tiệm là người chỉ chứ không phải người diễn. Thứ khách tự làm là bằng chứng họ mang đi khoe, còn câu "mình học ở tiệm đó" là lời giới thiệu không cần ai nhờ.
Ví dụ giả định: chị Ngân có tiệm bánh nhỏ trong hẻm gần khu chung cư, bán bánh kem và bánh quy. Khách hay hỏi cách bắt kem hoa, chị muốn thử mở một buổi cuối tuần. Phần dưới là cách chọn việc cho buổi học, chuẩn bị bàn, kịch bản chín mươi phút, câu nói trong buổi, chuyện thu phí, an toàn, và cách đếm sau đó.
Vì sao tự tay làm lại thành chuyện kể
Người ta ít khi kể về chiếc bánh mình mua, nhưng hay kể về chiếc bánh mình làm, dù nó méo. Trên đường về, khách cầm hộp bánh tự trang trí, gặp ai cũng có cớ khoe. Về nhà, con cái hỏi, đồng nghiệp hỏi. Câu chuyện bắt đầu bằng thành quả của chính khách, và tên tiệm đi kèm một cách tự nhiên.
Buổi học còn làm khách hiểu nghề của tiệm. Sau khi tự bắt kem hỏng ba lần, khách hiểu vì sao một bông hồng kem đều cánh là cả một kỹ thuật, và lần sau khi người khác chê bánh kem tiệm đó đắt, chính họ sẽ giải thích. Đó là kiểu lời bênh vực mà tiệm không mua được.
Cuối cùng, buổi học cho chủ tiệm thời gian nói chuyện với khách mà quầy bán ngày thường không có. Chín mươi phút ngồi cạnh nhau, khách kể nhà ở đâu, con mấy tuổi, sinh nhật ai sắp tới. Những chi tiết đó giúp chủ tiệm nhớ khách và khách nhớ chủ tiệm, hai việc nền của truyền miệng.
Với quán cà phê hay tiệm hoa, lợi ích cũng vậy. Một buổi pha cà phê bằng phin cho khách quen là dịp nghe khách nói họ thích vị đắng hay chua, uống buổi nào, mua hạt về pha ở nhà hay không. Những điều đó sau này thành câu chào riêng cho từng người.
Chọn việc gì cho buổi làm thử
Một việc làm xong trong bốn mươi phút. Khách tới sau giờ làm hoặc cuối tuần, không ai muốn ngồi ba tiếng. Trang trí sáu chiếc bánh nhỏ, cắm một bình hoa để bàn, pha hai ly cà phê bằng phin và bằng dụng cụ nhỏ giọt, đều vừa.
Người mới làm lần đầu cũng ra được thứ dùng được. Bắt kem hoa hồng nhiều cánh thì khó, khách nản. Bắt kem kiểu sao đơn giản, xếp trái cây, rắc hạt thì ai cũng đẹp. Chọn kỹ thuật một bậc dễ hơn thứ tiệm bán, để khách vui chứ không thấy mình vụng.
Dùng nguyên liệu và dụng cụ tiệm có sẵn. Cốt bánh nướng từ sáng, kem đánh sẵn, túi bắt kem dùng một lần. Không mua máy mới cho buổi học.
Có thứ mang về. Hộp đựng đủ chắc để khách đi xe máy về không bị bẹp. Chi tiết này người chưa từng bán bánh hay quên: hộp mỏng, đi qua ổ gà là bánh đổ, và câu chuyện thành ra "học xong về tới nhà bánh nát".
Có một mẹo mang về dùng ở nhà. Ví dụ cách giữ kem không chảy khi trời nóng, cách để hoa tươi lâu, cách pha phin không bị chua. Mẹo là thứ khách dạy lại người khác, kèm theo "chị chủ tiệm bánh chỉ".
Kịch bản chín mươi phút cho tám khách
Kịch bản giả định của chị Ngân, buổi chiều chủ nhật từ ba giờ tới bốn giờ rưỡi, khi tiệm thường vắng:
- Hai giờ: kê một bàn dài, mỗi chỗ có khăn, túi kem, sáu chiếc bánh nhỏ, đĩa đựng hạt và trái cây. Người phụ trông quầy bán như thường.
- Ba giờ: chào từng người, mời nước. Năm phút giới thiệu ngắn: tiệm làm bánh từ khi nào, hôm nay làm gì.
- Ba giờ mười: chị Ngân làm mẫu ba kiểu bắt kem, mỗi kiểu hai lần, nói chậm. Khách chỉ nhìn, chưa làm.
- Ba giờ hai mươi lăm: khách làm, chị đi vòng sửa tay cho từng người. Người phụ chụp ảnh bàn tay và bánh nếu khách đồng ý.
- Bốn giờ: khách xếp bánh vào hộp, uống trà, hỏi thêm. Đây là lúc khách nói chuyện với nhau nhiều nhất.
- Bốn giờ hai mươi: cảm ơn, đưa mỗi người tờ giấy nhỏ ghi tay mẹo giữ kem, chào ra cửa.
- Tối: ghi sổ ai tới, ai đi cùng ai, ai hỏi gì.
Kịch bản dư ra mười phút ở cuối là cố ý. Buổi học nào cũng trễ, và phần nói chuyện cuối buổi là phần quý nhất, đừng để nó bị cắt vì vội đóng cửa.
Câu nói trong buổi, để khách thoải mái
Khách lần đầu cầm túi kem thường run tay và xin lỗi liên tục. Chủ tiệm nói trước: "Bánh đầu tiên ai cũng xấu, em làm nghề bảy năm mà bánh đầu tiên của em còn méo hơn, cứ làm hỏng thoải mái, có dư bánh." Câu đó làm cả bàn cười và thả lỏng.
Khi sửa tay khách, khen một điều cụ thể trước rồi mới chỉ: "Chị bóp đều tay lắm, giờ chị nghiêng túi thấp xuống chút nữa là cánh kem đứng." Không cầm tay làm thay, vì khách muốn bánh là của mình.
Có khách hỏi giá bánh tiệm bán, đừng chuyển buổi học thành buổi chào hàng. Trả lời ngắn rồi quay lại việc: "Dạ bánh này tiệm bán hai mươi lăm nghìn, mà hôm nay mình làm cho vui, lát chị cần đặt thì em ghi sau nha."
Lúc khách về, một câu tiễn có chi tiết của người đó: "Chị về khoe bé nha, cái bánh trái dâu của chị đẹp nhất bàn đó." Khách mang câu đó về, và rất có thể lặp lại y nguyên khi khoe.
Thu phí hay mời miễn phí
Cả hai đều được, mỗi cách hợp một kiểu khách. Ví dụ giả định cho tiệm bánh:
| Cách | Hợp khi | Cần để ý |
|---|---|---|
| Mời miễn phí khách quen | Lần đầu tổ chức, muốn cảm ơn và thử kịch bản | Khách nhận lời rồi vắng nhiều; mời dư hai người |
| Thu phí ngang giá nguyên liệu, khoảng tám mươi nghìn | Đã làm vài lần, có người lạ muốn học | Nói rõ tiền này để làm gì, không lời |
| Thu phí có lời, khoảng hai trăm nghìn | Tiệm có tay nghề rõ, buổi học là một dịch vụ | Khách kỳ vọng cao hơn, cần kịch bản chắc |
| Miễn phí cho người đi cùng khách quen | Muốn khách quen kéo bạn tới | Giới hạn mỗi người dẫn một bạn |
Đừng gắn điều kiện kiểu "đăng ảnh lên mạng gắn tên tiệm thì được giảm phí". Khách đăng vì vui mới thành lời kể thật; đăng vì được giảm thì người đọc nhận ra ngay và cũng không tin.
An toàn, vệ sinh và những thứ không cần mua
Bàn học cách xa lò nướng và bếp gas, dao kéo để ở bàn riêng do chủ tiệm cầm. Có trẻ em thì phải có người lớn ngồi cạnh, bàn thấp, chỉ dùng dụng cụ nhựa. Rửa tay trước khi làm, đeo tạp dề dùng chung đã giặt. Hỏi trước ai dị ứng hạt, sữa, trứng, để chuẩn bị riêng, câu hỏi này cũng làm khách thấy tiệm cẩn thận.
Không cần mua bàn ghế mới, không cần đèn chụp ảnh, không cần thuê người quay phim. Không cần làm chứng chỉ hay giấy khen cho khách. Thứ đáng đầu tư là hộp đựng chắc và một tờ giấy nhỏ viết tay mẹo mang về, vì đó là thứ đi theo khách ra khỏi tiệm.
Một chi tiết hay bị quên là chỗ để xe và nhà vệ sinh. Tám khách tới cùng lúc, mỗi người một xe máy, hẻm nhỏ dễ tắc và hàng xóm khó chịu. Báo trước chỗ gửi xe gần nhất trong tin nhắc hẹn, và dọn sạch nhà vệ sinh của tiệm trước giờ học. Khách để ý những thứ này nhiều hơn chủ tiệm nghĩ.
Sau buổi học: giữ cho chuyện còn được kể
Chuyện về buổi học lan mạnh nhất trong ba ngày đầu, khi khách còn cầm hộp bánh và còn ảnh trong điện thoại. Tối hôm đó, nhắn từng người một câu cảm ơn có chi tiết riêng: "Cảm ơn chị đã tới, bé nhà mình bắt kem khéo ghê, chị gửi em xin tấm ảnh bé cầm bánh nếu chị không ngại nha, em không đăng mặt bé đâu." Lời nhắn mở đường để khách gửi lại ảnh, và nhiều khi họ kèm theo lời khen dài hơn lúc ở tiệm.
Hai ngày sau, đăng lên trang của tiệm vài ảnh bàn tay và những chiếc bánh khách làm, kèm mấy dòng kể lại buổi chiều đó và ngày buổi sau. Không đăng ảnh có mặt ai chưa đồng ý. Khách đã dự thường vào bình luận, gắn tên bạn bè rủ đi lần sau, đó là phần lan truyền tự nhiên không cần nhờ.
Giữ một danh sách chờ cho buổi sau, ghi tên những ai hỏi. Khi danh sách đủ sáu bảy người là lúc mở buổi tiếp, và người trong danh sách được báo trước, giống như một ưu tiên nhỏ.
Đếm sau hai đến bốn tuần
Ghi ba con số vào sổ: bao nhiêu người dự quay lại mua trong một tháng, bao nhiêu người hỏi khi nào có buổi sau, và bao nhiêu khách mới nói biết tiệm qua người đã học. Hỏi khách mới lúc gói hàng: "Chị nghe ai kể về tiệm ạ?"
Ví dụ giả định ở tiệm chị Ngân: sau hai buổi học, mười bốn người dự, chín người quay lại mua trong tháng, sáu người nhắn hỏi buổi sau, năm khách mới nói nghe bạn kể "có học làm bánh ở đó". Số như vậy cho thấy nên giữ lịch mỗi tháng một buổi.
Nếu có nhiều người hỏi buổi sau mà ít khách mới, có thể buổi học vui nhưng khách chưa có gì để khoe ra ngoài: xem lại hộp đựng, thứ mang về. Nếu ít người hỏi buổi sau, việc được chọn có thể quá khó hoặc quá lâu, đổi sang việc khác đơn giản hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm nhỏ có chỗ hẹp thì tổ chức workshop thế nào?
Chỉ cần một bàn dài cho sáu đến tám người, tổ chức vào giờ vắng. Nếu tiệm quá chật, có thể chia hai buổi nhỏ bốn người, vừa dễ chỉ tay vừa không chiếm chỗ khách mua hàng.
Buổi làm thử nên kéo dài bao lâu?
Khoảng chín mươi phút là vừa, trong đó phần khách tự làm chừng bốn mươi phút. Lâu hơn thì khách mệt và trẻ em mất kiên nhẫn; ngắn hơn thì không kịp nói chuyện với nhau.
Có nên thu phí buổi làm thử không?
Lần đầu nên mời miễn phí khách quen để thử kịch bản. Khi đã quen tay và có người lạ muốn học, thu phí ngang tiền nguyên liệu là hợp lý, nói rõ phí đó dùng vào việc gì.
Làm sao mời được người lạ tới học?
Cách chắc nhất là cho mỗi khách quen dẫn theo một người bạn. Người được dẫn tới đã có người quen bảo đảm, nên dễ tới, và thường thành khách của tiệm sau buổi học.
Có cần xin phép khi chụp ảnh khách trong buổi học không?
Cần. Hỏi trước khi chụp và trước khi đăng, ưu tiên chụp bàn tay và thành phẩm. Trẻ em thì không lộ mặt; ai không muốn xuất hiện thì để họ ngồi ngoài khung hình.
Khách làm hỏng sản phẩm thì xử lý sao?
Chuẩn bị dư nguyên liệu khoảng một phần năm. Khách làm hỏng thì đưa thêm và nói nhẹ rằng ai cũng hỏng lần đầu. Khách về với một thứ dùng được thì mới có chuyện vui để kể.