Muốn biết khách biết đến quán từ đâu, cách gọn nhất là chỉ hỏi khách mới, hỏi vào lúc khách đang chờ chứ không phải lúc đông, bằng một câu ngắn kiểu "lần đầu anh ghé quán hả, ai chỉ anh vậy", rồi đánh một vạch vào tờ giấy dưới quầy ngay sau đó. Làm đều ba tuần là đủ thấy bao nhiêu phần khách mới đến vì có người kể, bao nhiêu vì đi ngang, và nguồn nào đang mạnh lên.
Ví dụ giả định trong bài là quán cơm trưa của chị Thu ở đầu hẻm gần một toà văn phòng: mỗi trưa chừng sáu mươi lượt, một nửa là khách quen. Chị muốn biết khách mới đến vì đồng nghiệp rủ, vì thấy trên nhóm cư dân hay vì đi ngang ngửi mùi sườn nướng. Phần dưới là chọn lúc hỏi, câu hỏi theo từng kiểu tiệm, cách ghi nhanh, xử lý câu trả lời lấp lửng và cách đọc tờ ghi sau vài tuần.
Vì sao chuyện hỏi nguồn khách hay bị bỏ giữa chừng
Gần như chủ tiệm nào cũng từng quyết tâm hỏi khách "biết quán qua đâu", rồi tới ngày thứ tư thì quên. Lý do không phải lười. Giờ cao điểm thì ai cũng đang múc cơm, thối tiền, dọn bàn, không ai còn đầu óc để hỏi. Giờ vắng thì khách ít, hỏi được hai người rồi thấy ngượng. Câu hỏi lại hay được đặt cho tất cả mọi người, kể cả khách quen ăn ở quán ba năm, nên chính chủ tiệm cũng thấy kỳ.
Phía khách cũng có lý do để trả lời qua loa. Một câu hỏi đặt sai lúc nghe giống như khảo sát, mà khảo sát thì ai cũng muốn né. Khách đang cầm tiền đứng chờ thối, phía sau còn ba người xếp hàng, thì câu trả lời dễ nhất là "đi ngang thấy". Thế là sổ ghi toàn "đi ngang", chủ tiệm kết luận truyền miệng không có tác dụng, trong khi thật ra một phần khá lớn được đồng nghiệp rủ đi.
Cho nên vấn đề không nằm ở chỗ có hỏi hay không, mà ở ba chuyện nhỏ: hỏi ai, hỏi lúc nào, ghi ra sao. Chỉ hỏi khách mới, hỏi lúc khách đang rảnh tay, và có sẵn chỗ ghi trong tầm với. Ba điều đó làm việc hỏi chỉ tốn chừng năm giây mỗi lượt, đủ nhẹ để duy trì cả tháng mà không ai phải nhắc. Đừng đặt mục tiêu hỏi được hết mọi khách mới. Hỏi được sáu, bảy phần mười đã đủ để thấy xu hướng.
Hỏi vào lúc nào trong một lượt khách
Lúc khách đang chờ món hoặc chờ làm. Đây là lúc tốt nhất. Khách đứng hoặc ngồi không, mắt nhìn quanh tiệm, sẵn lòng nói vài câu. Quán ăn là lúc chờ dĩa cơm, tiệm tóc là lúc gội đầu xong chờ cắt, tiệm sửa xe là lúc thợ đang tháo bánh.
Lúc khách tự để lộ là lần đầu. Khách hỏi "quán có món gì ngon" hay "ở đây gửi xe chỗ nào" là dấu hiệu chưa từng tới. Câu hỏi nguồn khách nối vào đó rất tự nhiên, vì khách vừa tự mở lời.
Không hỏi lúc thối tiền giờ cao điểm. Phía sau còn người chờ, khách chỉ muốn đi. Lúc đó trả lời gì cũng là trả lời cho xong. Nếu lỡ chưa hỏi được thì bỏ qua lượt đó, đừng cố.
Không hỏi khách quen. Nhìn mặt không chắc thì hỏi vòng: "Lần đầu chị ghé tiệm em hả?" Nếu khách đáp "ăn mấy lần rồi" thì cười, nói "Dạ em quên mặt, chị thông cảm", không hỏi thêm.
Người hỏi là người đứng quầy. Chọn một người cố định, thường là người thu tiền hoặc người bưng món đầu tiên. Ai cũng hỏi thì sẽ có khách bị hỏi hai lần, còn có khách không ai hỏi.
Khi khách đi theo nhóm. Chỉ hỏi người dẫn đầu nhóm hoặc người trả tiền, và ghi một vạch cho cả nhóm, kèm số người. Nhóm bốn người do một người rủ là một nguồn, không phải bốn nguồn.
Câu hỏi mẫu cho từng kiểu tiệm
Quán ăn, quán cà phê. Khi bưng món ra: "Lần đầu anh ghé quán hả? Ai chỉ anh tới vậy?" Chữ "ai chỉ" hay hơn "biết qua đâu" vì nó gợi ra người thật, khách dễ nhớ ra đồng nghiệp hay hàng xóm hơn là một kênh mơ hồ.
Tiệm tóc, tiệm làm móng. Lúc khách đã ngồi ghế: "Chị có người quen làm ở đây hả chị, hay chị thấy tiệm trên mạng?" Đưa sẵn hai lựa chọn giúp khách trả lời nhanh, và thường khách sẽ sửa lại cho đúng: "Không, con bạn em làm ở đây rồi khen."
Tiệm sửa xe. Trong lúc tháo xe: "Chú ở gần đây hay có ai giới thiệu chú qua tiệm con vậy?" Với tiệm sửa xe, khách ở gần và khách được giới thiệu là hai nguồn khác hẳn nhau, nên tách ngay từ câu hỏi.
Tiệm bánh, tiệm hoa. Khi gói hàng: "Em hỏi chút, chị biết tiệm nhờ ai chỉ hay tự thấy vậy chị? Để em biết mà cảm ơn người ta." Vế sau làm câu hỏi có lý do, khách thấy dễ chịu chứ không thấy bị khảo sát.
Khi khách nói tên người giới thiệu. Đáp lại liền: "À chị Ngân hả, chị Ngân ghé tiệm hoài, chút em nhắn cảm ơn chị ấy." Câu này cho khách mới thấy mình vừa bước vào một chỗ có quen biết, và cho chủ tiệm cơ hội cảm ơn người đã kể.
Khi khách ngại trả lời. Khách nhún vai hay hỏi lại "chi vậy em" thì đáp "Dạ em hỏi cho biết thôi, quán mới nên muốn biết khách đi đường nào tới", rồi chuyển sang chuyện món. Không hỏi lần hai.
Ghi lại ngay, trong ba giây
Hỏi xong mà không ghi thì đến tối chỉ còn ấn tượng mơ hồ "hôm nay hình như nhiều khách được rủ". Cách ghi phải nhanh hơn cả việc thối tiền. Chuẩn bị một lần, mất chừng mười lăm phút:
- Lấy một tờ giấy khổ lớn hoặc một trang sổ, kẻ năm cột: Người quen kể, Nhóm, mạng xã hội, Đi ngang, Đánh giá trên bản đồ, Không rõ. Mỗi ngày một dòng, ghi ngày ở đầu dòng.
- Dán tờ giấy ngay dưới mặt quầy, chỗ tay người đứng quầy với tới mà khách không thấy, kèm một cây bút buộc dây. Bút để trong ngăn kéo là thế nào cũng không ai mở ra lấy.
- Mỗi khách mới trả lời thì đánh một vạch vào cột tương ứng. Nhóm đi chung thì vạch một cái và ghi nhỏ số người bên cạnh.
- Nếu khách nói tên người giới thiệu, ghi tên đó ở mép giấy. Tên này dùng để cảm ơn, và về sau để biết ai hay kéo khách tới.
- Cuối ngày, người đóng cửa đếm vạch từng cột, viết số tổng vào cuối dòng. Việc này mất chưa đến một phút.
- Hết tuần, chụp tờ giấy bằng điện thoại lưu lại, rồi dán tờ mới. Giấy dưới quầy hay bị dính nước, chụp lại để không mất số.
Có tiệm thích ghi vào điện thoại cho gọn. Được, nhưng chỉ khi người đứng quầy không phải mở khoá máy, mở ứng dụng rồi gõ chữ. Lúc đông, ba thao tác đó đủ làm người ta bỏ qua. Tờ giấy và cây bút vẫn nhanh nhất cho tiệm một hai người.
Khi khách trả lời lấp lửng
Ba câu trả lời làm sổ ghi khó đọc nhất là "đi ngang thấy", "không nhớ" và "thấy trên mạng". Cả ba đều có thể đúng, nhưng cũng có thể che một nguồn khác. Khách nói "đi ngang thấy" đôi khi là đi ngang vì đồng nghiệp từng chỉ đường tới đây. Khách nói "trên mạng" có khi là một người bạn chia sẻ ảnh món vào nhóm, chứ không phải tiệm tự đăng.
Cách gỡ là hỏi thêm đúng một câu, nhẹ, rồi dừng. Với "trên mạng": "Dạ chị thấy ai đăng hay thấy trang của quán?" Với "đi ngang thấy": "Dạ, vậy là anh làm gần đây hả anh?" Câu sau không hỏi thẳng về nguồn, nhưng khách thường tự kể thêm: "Ừ, công ty anh ở toà bên kia, mấy đứa trong phòng ăn đây hoài." Thế là vạch đó chuyển sang cột người quen kể.
Nếu khách vẫn bảo không nhớ, ghi vào cột "Không rõ" và thôi. Đừng tự đoán rồi ghi vào cột mình mong. Cột "Không rõ" mà chiếm quá ba phần mười tổng số thì đó là dấu hiệu câu hỏi đang được đặt sai lúc, hoặc người đứng quầy hỏi quá nhanh. Lúc đó đổi thời điểm hỏi, chứ không phải đổi cách ghi.
Một chi tiết người từng bán hàng hay để ý: khách lớn tuổi thường trả lời bằng tên người, "con nhỏ Lan ở dãy trọ", còn khách trẻ trả lời bằng kênh, "thấy trong nhóm". Hai kiểu đều quý. Tên người thì để cảm ơn, kênh thì để biết mình nên chăm chỗ nào.
Hay làm và nên làm khi hỏi nguồn khách
Mấy thói quen dưới đây là lý do phổ biến khiến tờ ghi sau một tháng không nói lên được gì.
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Nên làm |
|---|---|---|
| Hỏi tất cả mọi khách, kể cả khách quen | Khách quen thấy kỳ, người hỏi thấy ngượng nên bỏ sớm | Chỉ hỏi khách mới, nhìn không chắc thì hỏi "lần đầu ghé hả" |
| Hỏi lúc thối tiền giờ đông | Khách trả lời cho xong, sổ ghi toàn "đi ngang" | Hỏi lúc khách chờ món, chờ làm |
| Ghi vào cuối ngày theo trí nhớ | Nhớ sai, nhớ thiên về điều mình mong | Đánh vạch ngay sau câu trả lời |
| In phiếu khảo sát để khách tự điền | Ít ai điền, ai điền thì điền đại | Một câu hỏi bằng miệng, người đứng quầy ghi |
| Đổi cột ghi mỗi tuần một kiểu | Không so được tuần này với tuần trước | Giữ nguyên năm cột ít nhất một tháng |
Cái không cần làm: mua phần mềm khảo sát, đặt máy tính bảng để khách bấm, hay tặng quà cho người trả lời. Câu hỏi bằng miệng của người đứng quầy vẫn cho số đáng tin hơn, vì khách trả lời một con người chứ không trả lời một cái máy.
Sau ba tuần, đọc tờ ghi thế nào
Gom các tờ đã chụp, cộng từng cột cho cả ba tuần. Con số đầu tiên cần xem là phần trăm khách mới thuộc cột "Người quen kể". Ở quán chị Thu, giả định ba tuần có một trăm hai mươi khách mới được hỏi, bốn mươi lăm người nói có người chỉ. Như vậy gần bốn phần mười khách mới đến nhờ truyền miệng, một con số đáng giữ.
Con số thứ hai là chiều hướng. Chia ba tuần ra từng tuần: nếu cột người quen kể tăng dần, tức là khách cũ đang kể nhiều hơn. Nếu nó đứng yên trong khi cột "Nhóm, mạng xã hội" tăng, có thể ai đó đã đăng về quán trong nhóm cư dân, nên dò xem đó là ai để cảm ơn.
Con số thứ ba là danh sách tên ở mép giấy. Nếu một cái tên hiện ra ba, bốn lần, đó là người đang kể về quán nhiều nhất. Người như vậy xứng đáng được chủ tiệm nhớ mặt, hỏi han, mời thử món mới trước. Không cần thưởng tiền, sự ghi nhận đã đủ.
Khi nào nên đổi cách? Nếu sau ba tuần cột "Không rõ" vẫn nhiều nhất, sửa cách hỏi và thời điểm hỏi rồi đo tiếp. Nếu số khách mới được hỏi dưới một nửa số khách mới thực tế, tức là người đứng quầy đang bỏ sót, cần nói chuyện lại với nhau. Chỉ khi số liệu đã ổn định mới bắt đầu dùng nó để quyết định chương trình giới thiệu hay sự kiện.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi khách biết quán qua đâu có làm khách khó chịu không?
Thường không, nếu chỉ hỏi khách mới, hỏi lúc khách đang chờ và hỏi bằng một câu ngắn. Khách khó chịu khi bị hỏi lúc đang vội hoặc bị hỏi dồn nhiều câu. Thêm một vế lý do như "để em biết mà cảm ơn người ta" làm câu hỏi dễ nghe hơn hẳn.
Có cần hỏi tất cả khách mới không?
Không cần. Hỏi được sáu, bảy phần mười khách mới là đủ thấy xu hướng. Những lượt giờ cao điểm không hỏi kịp thì bỏ qua, miễn là ngày nào cũng hỏi theo cùng một cách để số các tuần so được với nhau.
Nên ghi nguồn khách vào sổ giấy hay điện thoại?
Với tiệm một hai người đứng quầy, tờ giấy dán dưới mặt quầy kèm bút buộc dây nhanh hơn. Điện thoại chỉ tiện khi không phải mở khoá và gõ chữ. Dù ghi kiểu nào, cuối tuần cũng nên chụp lại hoặc chép sang một bảng tháng.
Khách trả lời "thấy trên mạng" thì ghi vào đâu?
Hỏi thêm đúng một câu: thấy ai đăng hay thấy trang của quán. Nếu là người quen đăng thì ghi vào cột người quen kể, nếu là trang của quán thì ghi cột mạng xã hội. Khách không nhớ thì ghi "Không rõ", không tự đoán.
Bao lâu thì đọc kết quả được?
Ba đến bốn tuần là mốc hợp lý cho một quán vài chục lượt khách mỗi ngày. Ít hơn hai tuần thì số còn nhỏ, một nhóm khách lớn cũng đủ làm lệch. Tiệm ít khách hơn nên đợi tới sáu tuần rồi mới kết luận.
Biết tên người giới thiệu rồi thì làm gì?
Cảm ơn họ trong lần ghé tiếp theo hoặc nhắn một tin ngắn, không cần quà lớn. Ghi tên vào sổ để về sau biết ai hay kéo khách tới. Những người này là đầu mối của truyền miệng, nên được chủ tiệm nhớ mặt và hỏi han.