Muốn biết một chương trình giới thiệu hay sự kiện nhỏ có kéo thêm khách không, hãy so cùng một con số trong cùng số ngày, cùng thứ trong tuần, trước và sau chương trình, ghi lại mọi yếu tố ngoài như thời tiết hay lễ, và chỉ tin chênh lệch khi nó lặp lại ít nhất hai ba tuần. Tiệm nhỏ có ít khách, nên vài người đến hay không đến là đủ làm số nhảy lên xuống, dễ khiến chủ tiệm mừng hụt hoặc bỏ cuộc sớm.
Bài này nói về cách đọc số cho đúng khi số nhỏ. Ví dụ giả định là quán bún bò của cô Mười gần chợ, mỗi tối chừng bốn mươi khách. Cô vừa thử một chương trình: khách quen dẫn bạn tới thì cả hai được thêm một chén chả. Sau hai tuần, cô muốn biết chương trình có tác dụng không, và có nên giữ.
Vì sao số nhỏ dễ đánh lừa
Quán cô Mười có bốn mươi khách mỗi tối. Một tối có thêm một nhóm sáu người tới ăn sinh nhật, con số nhảy lên bốn mươi sáu, tức tăng mười lăm phần trăm. Một tối mưa to, chỉ còn ba mươi người, giảm hai mươi lăm phần trăm. Không có chương trình nào làm những con số đó dao động, chỉ là ngày thường của một quán nhỏ.
Khi số nền đã dao động mạnh như vậy, một chương trình làm thêm ba bốn khách mỗi tối là rất khó nhìn ra. Ngược lại, một tuần may mắn có vài nhóm khách lớn có thể làm chủ quán tưởng chương trình đang chạy rất tốt. Cả hai trường hợp đều dẫn tới quyết định sai: giữ một chương trình vô dụng, hoặc bỏ một chương trình đang có tác dụng từ từ.
Người từng bán hàng lâu đều biết cảm giác "tuần này đông quá" rồi tuần sau lại vắng mà không hiểu vì sao. Số liệu không xoá được dao động đó, nhưng giúp đọc nó cho bình tĩnh. Mục tiêu không phải tìm ra con số chính xác, mà là tránh kết luận vội từ vài ngày.
Một chi tiết nữa làm số nhỏ khó đọc: khách mới do người quen dẫn tới thường đi theo nhóm và theo đợt. Một khách quen rủ cả tổ làm việc đi ăn một lần, rồi ba tuần sau mới rủ đợt khác. Nếu chỉ đếm theo ngày, những đợt này trông như các cú nhảy ngẫu nhiên. Đếm theo tuần, và đọc ba bốn tuần liền, mới thấy được nhịp thật.
Chọn khoảng so cho công bằng
Trước khi bắt đầu chương trình, chuẩn bị mốc so. Làm theo thứ tự:
- Quyết định trước con số sẽ so. Với chương trình giới thiệu của cô Mười, đó là số khách mới do người quen dẫn tới mỗi tuần, không phải tổng doanh thu hay tổng khách.
- Ghi con số đó ít nhất hai tuần trước khi bắt đầu chương trình. Nếu đã có sổ nguồn khách từ trước thì càng tốt, lấy luôn bốn tuần gần nhất.
- So cùng thứ trong tuần. Thứ bảy chủ nhật luôn đông hơn ngày thường, nên so hai tuần trọn vẹn với hai tuần trọn vẹn, không so ba ngày cuối tuần với ba ngày giữa tuần.
- Ghi chú mọi yếu tố ngoài trong cả hai khoảng: mưa bão, lễ, ngày lương, chợ đóng cửa, đường sửa, quán bên cạnh khai trương.
- Chạy chương trình đủ lâu, ít nhất bốn tuần, rồi mới so. Hai tuần đầu thường chưa có gì, vì khách quen cần thời gian để rủ bạn.
- Viết ra trước khi bắt đầu: tăng bao nhiêu thì coi là có tác dụng. Ví dụ giả định: khách mới do người quen dẫn tới tăng từ khoảng sáu người lên khoảng mười người mỗi tuần. Viết trước để không tự đổi mục tiêu sau khi thấy số.
Bước cuối là bước hay bị bỏ nhất, và là bước quan trọng nhất. Nếu không viết trước mục tiêu, khi thấy số tăng ít, ai cũng có xu hướng tự nhủ "vậy cũng được rồi". Không phải vì gian dối, mà vì ai cũng muốn công sức của mình có ý nghĩa.
Ví dụ đọc số ở quán cô Mười
Số khách mới do người quen dẫn tới mỗi tuần, ví dụ giả định, chương trình bắt đầu từ tuần ba:
| Tuần | Khách mới do người quen dẫn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tuần 1 (trước) | 6 | Bình thường |
| Tuần 2 (trước) | 7 | Có hai ngày mưa |
| Tuần 3 (chương trình) | 5 | Mới bắt đầu, khách chưa biết |
| Tuần 4 (chương trình) | 11 | Có một nhóm tám người, một người dẫn |
| Tuần 5 (chương trình) | 9 | Bình thường |
| Tuần 6 (chương trình) | 10 | Ngày lương cuối tháng |
Nhìn tuần bốn, cô Mười dễ reo lên vì số gần gấp đôi. Nhưng ghi chú cho thấy phần lớn là một nhóm. Nhìn tuần ba, cô dễ thất vọng vì số còn thấp hơn trước. Cả hai tuần đều không nên dùng một mình. Trung bình hai tuần trước là sáu rưỡi, trung bình ba tuần cuối là mười. Chênh lệch giữ được qua ba tuần liền, khớp với mục tiêu đã viết trước. Lúc này mới đủ cơ sở để kết luận chương trình có tác dụng.
Những sai lầm hay gặp khi đọc số ít
Kết luận sau ba bốn ngày. Vài ngày của một quán nhỏ chỉ có vài khách mới. Một người đến hay không đến là đủ làm thay đổi kết luận. Chờ ít nhất bốn tuần.
So với tuần đẹp nhất trước đó. Chủ tiệm hay nhớ tuần đông nhất và lấy nó làm mốc. Mốc đúng là trung bình vài tuần bình thường.
Quên yếu tố ngoài. Tuần chương trình trùng với ngày lương, trùng với lễ, hay quán đối diện đóng cửa sửa chữa. Không ghi chú thì sẽ tưởng mọi thay đổi là nhờ chương trình.
Đổi nhiều thứ cùng lúc. Cô Mười vừa chạy chương trình giới thiệu, vừa đổi nồi nước dùng, vừa mở cửa sớm hơn. Khách tăng thì không biết nhờ cái nào. Mỗi lần chỉ thay đổi một thứ lớn.
Đọc phần trăm khi số quá nhỏ. Từ hai lên bốn là tăng gấp đôi, nghe rất lớn nhưng chỉ là hai người. Khi số dưới mười, nói bằng số người, đừng nói bằng phần trăm.
Chỉ nhìn số khách mà quên khách có quay lại không. Chương trình kéo được nhiều khách mới mà không ai quay lại thì chỉ là kéo người tới một lần vì món thêm. Xem thêm số khách mới đó quay lại lần hai.
Khi số liệu nói chương trình không chạy
Sau bốn tuần, nếu số khách mới do người quen dẫn tới không khác gì trước, có ba khả năng. Thứ nhất, khách quen không biết có chương trình. Cô Mười dán một tờ giấy nhỏ ở quầy, nhưng khách vào ăn chỉ nhìn tô bún. Thứ hai, phần thưởng không đủ để thay đổi điều gì: khách quen vốn đã rủ bạn khi muốn, thêm một chén chả không làm họ rủ nhiều hơn. Thứ ba, chương trình làm khách ngại, như phải nói mã hay làm thủ tục.
Cách gỡ là hỏi thẳng vài khách quen: "Bữa giờ cô có làm cái vụ dẫn bạn tới được thêm chả đó, con có biết không?" Nếu đa số không biết, vấn đề nằm ở cách nói, không phải ở chương trình. Lúc đó, thay vì giấy dán, cô nói trực tiếp khi khách quen tính tiền: "Lần sau con dẫn bạn tới thì hai đứa được thêm chén chả nha." Rồi đo thêm bốn tuần.
Nếu khách biết rồi mà vẫn không có gì thay đổi, có thể dừng chương trình. Dừng không phải thất bại. Nó cho biết khách quen của quán đã kể về quán theo cách riêng, không cần thêm động lực. Biết vậy là tiết kiệm được tiền và công sức cho việc khác, như giữ chất lượng nồi nước dùng, thứ mà khách thật sự kể cho nhau.
Dừng chương trình cho êm
Khi quyết định dừng, đừng cắt ngang làm khách quen hụt hẫng. Báo trước một hai tuần, giữ lời với những người đã dẫn bạn tới trong thời gian chương trình còn chạy. Câu nói gọn: "Chương trình thêm chả cô làm tới hết tháng này thôi nha con, tháng sau cô tính món khác."
Nếu có khách tới sau khi chương trình đã dừng và nhắc tới nó, vì nghe bạn kể lại, thì vẫn thêm cho họ một lần. Chi phí một chén chả nhỏ hơn nhiều so với cảm giác bị từ chối của một khách mới tới vì lời kể. Người giới thiệu cũng không bị mất mặt với bạn mình.
Sau khi dừng, tiếp tục đếm thêm bốn tuần. Nếu số khách mới do người quen dẫn tới không giảm, càng chắc rằng chương trình không phải lý do khách kể. Nếu số giảm rõ, có thể chương trình có tác dụng mà lần đo trước chưa đủ lâu để thấy. Lúc đó cân nhắc mở lại, có thể với cách nói khác. Ghi lại cả quá trình vào sổ, để lần sau thử điều gì mới, cô Mười có sẵn kinh nghiệm của chính quán mình.
So trước và sau một sự kiện một ngày
Chương trình giới thiệu chạy nhiều tuần, còn sự kiện nhỏ thì chỉ một ngày: sinh nhật quán, buổi tri ân khách quen, ngày nấu món đặc biệt. Đo một sự kiện một ngày khó hơn, vì ngày đó luôn đông, và đông vì chính sự kiện chứ chưa nói được gì về truyền miệng. Con số đáng xem không nằm ở ngày sự kiện mà ở những tuần sau đó.
Giả định cô Mười làm một tối tri ân khách quen nhân quán tròn mười năm, mời khách quen ăn một chén chè. Tối đó quán kín chỗ. Nhưng câu hỏi thật là: hai ba tuần sau, có thêm khách mới nào nói "nghe bạn kể quán mới làm tiệc mười năm" không, có khách mới nào nhắc tới chén chè không. Đó mới là dấu hiệu sự kiện đã thành chuyện để kể.
Cách so: lấy số khách mới do người quen kể của ba tuần trước sự kiện làm mốc, so với ba tuần sau sự kiện, bỏ riêng tuần có sự kiện ra. Trong sổ nguồn khách, ghi riêng những khách mới có nhắc tới sự kiện. Nếu ba tuần sau không khác ba tuần trước và không ai nhắc, sự kiện vui cho khách quen nhưng không lan ra ngoài. Điều đó không xấu, chỉ là cần biết để lần sau không kỳ vọng sai.
Câu hỏi thường gặp
Nên so số khách trước và sau chương trình trong bao lâu?
Ít nhất hai tuần trước khi bắt đầu để có mốc, và ít nhất bốn tuần sau khi bắt đầu mới so. Tiệm ít khách thì số dao động mạnh từng ngày, so trong vài ngày rất dễ kết luận sai theo cả hai hướng.
Có nên dùng phần trăm khi số khách ít không?
Khi số dưới mười, nên nói bằng số người thay vì phần trăm. Từ hai lên bốn nghe như tăng gấp đôi nhưng chỉ là hai người, và một ngày mưa hay một nhóm khách lớn cũng đủ tạo ra chênh lệch đó.
Làm sao biết thay đổi là nhờ chương trình chứ không phải yếu tố khác?
Ghi chú mọi yếu tố ngoài như thời tiết, lễ, ngày lương, đường sửa trong cả hai khoảng so, và không đổi nhiều thứ cùng lúc. Chênh lệch giữ được qua ít nhất hai ba tuần liền, khớp với mục tiêu viết trước, mới đáng tin.
Chương trình không có tác dụng thì nên làm gì?
Trước tiên hỏi vài khách quen xem họ có biết chương trình không. Nếu không biết, đổi cách nói rồi đo thêm bốn tuần. Nếu biết mà vẫn không thay đổi gì, có thể dừng và dồn công sức cho thứ khách thật sự kể cho nhau.
Dừng chương trình giới thiệu thế nào cho khách không phật lòng?
Báo trước một hai tuần, giữ lời với những người đã dẫn bạn tới khi chương trình còn chạy. Khách mới tới sau khi dừng mà nhắc tới chương trình thì vẫn nên giữ ưu đãi cho họ một lần, để người giới thiệu không mất mặt.
Vì sao phải viết mục tiêu trước khi bắt đầu?
Vì sau khi thấy số, ai cũng có xu hướng tự nhủ kết quả "vậy cũng được". Viết trước mức tăng bao nhiêu thì coi là có tác dụng giúp chủ tiệm đọc số thẳng thắn và quyết định giữ hay dừng dựa trên điều đã cam kết.