Ngày dọn hẻm cùng các tiệm hàng xóm là một buổi sáng các chủ tiệm trong hẻm rủ nhau quét dọn, trồng lại mấy chậu cây, gom rác ở góc hẻm, rồi mời cư dân ly trà; không ai bán gì, nhưng cả khu thấy mặt những người chủ tiệm làm việc cho chỗ mình sống. Cư dân nhớ "mấy tiệm đầu hẻm hay lo cho hẻm", và lần sau cần mua gì thì họ nhớ ra ai trước.
Ví dụ giả định: hẻm nhà chị Diệu có năm tiệm, tiệm may của chị, tiệm tạp hoá, quán bún, tiệm sửa xe, tiệm tóc. Rác hay đổ ở góc hẻm, đèn đường hỏng một bóng, mấy chậu cây cũ héo. Phần dưới là vì sao việc chung có ích cho tiệm, cách rủ các tiệm khác, chuẩn bị, phân việc, câu nói với cư dân, giữ cho không thành quảng cáo, và cách đếm.
Tiệm nhỏ được gì từ một việc không bán hàng
Cư dân trong hẻm đi ngang tiệm mỗi ngày, nhưng nhiều người chưa từng bước vào. Họ biết có tiệm may, biết có tiệm sửa xe, nhưng không biết chủ là ai, có đáng tin không. Một buổi sáng thấy chị chủ tiệm may đang cúi nhặt rác ở góc hẻm, khoảng cách đó ngắn lại. Lần sau áo bị rách, họ nghĩ tới người phụ nữ đã dọn hẻm hôm nọ.
Việc chung còn tạo chuyện để cư dân kể với nhau, trong nhóm Zalo của tổ dân phố, ở bàn cơm. Câu chuyện không phải "tiệm may giảm giá" mà là "mấy tiệm đầu hẻm rủ nhau dọn hẻm, sửa luôn cái đèn". Câu đó nói về tính cách người chủ, và người ta mua hàng nhỏ, dịch vụ nhỏ dựa nhiều vào tính cách người chủ.
Với các tiệm, đây cũng là dịp quen nhau. Tiệm tóc biết tiệm may nhận sửa đồ, quán bún biết tiệm sửa xe mở tới mấy giờ. Sau buổi đó, khi khách hỏi, họ chỉ khách cho nhau: "Áo rách thì chị qua tiệm chị Diệu cuối hẻm, chị ấy sửa khéo lắm." Truyền miệng giữa các tiệm hàng xóm là một kênh ít ai để ý mà rất bền.
Còn một cái lợi ít ai nghĩ tới: khi tiệm gặp chuyện, như bị khách hiểu lầm hay có tin đồn sai trong khu, những người hàng xóm từng cùng dọn hẻm là người đầu tiên lên tiếng nói giúp vì họ biết chủ tiệm là người thế nào.
Rủ các tiệm khác: bắt đầu từ một cuộc trò chuyện
Không cần họp hành. Chị Diệu bắt đầu như sau:
- Chọn một vấn đề ai cũng thấy: đống rác góc hẻm, bóng đèn hỏng. Nói chuyện với chủ tiệm gần nhất lúc vắng khách: "Chị thấy góc hẻm đó dạo này rác quá, chủ nhật tuần sau mấy tiệm mình dọn một bữa không chị?"
- Có một người đồng ý thì đi tiếp tiệm thứ ba, thứ tư. Không cần đủ cả, ba bốn tiệm là đủ làm.
- Hỏi tổ trưởng dân phố trước, nhờ báo giúp cư dân, và hỏi xem phường có đang có hoạt động gì tương tự không để gộp chung.
- Chia việc: tiệm sửa xe mượn thang, dụng cụ; tiệm tạp hoá góp bao rác, găng tay; quán bún nấu nồi trà đá; tiệm tóc, tiệm may lo cây và dọn.
- Thống nhất một nguyên tắc: hôm đó không ai bày hàng ra bán, không ai treo gì quảng cáo.
- Chốt giờ bắt đầu và giờ kết thúc, ví dụ từ sáu rưỡi tới tám giờ sáng chủ nhật.
Nếu không ai hưởng ứng, đừng nản. Tự làm phần trước cửa tiệm mình và góc hẻm gần nhất, đều đặn mỗi tuần. Sau vài tuần, có khi chính hàng xóm hỏi trước "chủ nhật này chị dọn không, cho em góp với".
Chuẩn bị gì, tốn bao nhiêu
Danh sách cho một hẻm nhỏ, chi phí là ví dụ giả định chia đều cho bốn tiệm:
- Găng tay, bao rác loại dày, chổi, xẻng: khoảng hai trăm nghìn, phần lớn tiệm đã có.
- Vài chậu cây dễ sống như lưỡi hổ, trầu bà để thay chậu héo: khoảng ba trăm nghìn.
- Bóng đèn thay thế, nếu đèn đường do cư dân tự lắp; đèn công cộng thì báo phường chứ không tự sửa.
- Nồi trà đá hoặc trà nóng, ly giấy: quán bún lo, khoảng năm mươi nghìn.
- Thang, kìm, băng keo điện: tiệm sửa xe mang ra.
- Một chiếc bàn nhỏ đầu hẻm để trà và chỗ cư dân góp sách, đồ chơi cũ nếu muốn làm thêm góc sách.
Không cần áo đồng phục, không cần băng rôn, không cần phát tờ rơi. Mỗi tiệm bỏ ra khoảng một trăm năm mươi nghìn là đủ một buổi sáng, và cái còn lại sau buổi đó, như chậu cây mới, góc hẻm sạch, là thứ cư dân nhìn thấy mỗi ngày.
Ghi rõ ai góp gì vào một tờ giấy chung để sau buổi không ai thắc mắc. Chuyện tiền nong dù nhỏ mà không rõ ràng là cách nhanh nhất làm các tiệm ngại làm chung lần hai.
Nói gì với cư dân trong buổi sáng đó
Cư dân đi ngang, dắt xe ra, sẽ hỏi. Trả lời ngắn và không quảng cáo: "Dạ mấy tiệm trong hẻm dọn góc rác với trồng lại mấy chậu cây, cô uống ly trà rồi hẵng đi." Mời ly trà là đủ, không cần nói tiệm mình bán gì.
Có người muốn góp sức, đưa họ găng tay: "Chú phụ tụi con bê chậu cây này được không, nặng quá." Cư dân cùng làm sẽ kể chuyện dọn hẻm như chuyện của mình, không phải chuyện của mấy tiệm.
Có người hỏi thẳng "dọn vậy là để quảng cáo hả". Thật thà là cách tốt nhất: "Dạ tụi con buôn bán ở đây thì cũng muốn hẻm sạch, khách tới cũng dễ chịu, mà mình ở đây nữa." Không chối là có lợi cho tiệm, cũng không nói quá về tấm lòng.
Sau buổi, nếu có nhóm cư dân trên mạng, nhờ tổ trưởng hoặc một cư dân đăng vài ảnh góc hẻm trước và sau, không cần ảnh chủ tiệm. Đừng tự vào nhóm đăng bài kèm tên tiệm, vì nhiều nhóm cư dân có luật hạn chế bài bán hàng và dễ bị nghĩ là đang lợi dụng.
Gặp người lớn tuổi đứng nhìn, mời họ ngồi ghế đầu hẻm chỉ chỗ nào hay đọng nước, chỗ nào hay có người đổ rác. Các bác ở lâu trong hẻm biết rõ nhất, và được hỏi ý thì vui. Đó cũng là những người kể chuyện hẻm cho cả khu nghe.
Hay làm và nên làm
Những chỗ dễ làm hỏng tinh thần của một buổi việc chung:
| Hay làm | Cư dân nghĩ gì | Nên làm |
|---|---|---|
| Treo băng rôn tên tiệm ở đầu hẻm | Dọn hẻm để quảng cáo | Không treo gì, để việc làm tự nói |
| Phát phiếu giảm giá cho người đi ngang | Lại chào hàng | Mời ly trà, không phát gì |
| Chụp ảnh chủ tiệm cầm chổi đăng liền | Làm để chụp hình | Chụp góc hẻm trước và sau, đăng hôm sau |
| Một tiệm đứng ra nhận hết công | Tiệm khác phật lòng, lần sau không làm chung | Kể là "mấy tiệm trong hẻm cùng làm" |
| Làm rầm rộ một lần rồi thôi | Chỉ là một dịp | Giữ đều, mỗi tháng hoặc mỗi quý một buổi |
Cũng tránh tự ý làm những việc thuộc trách nhiệm của phường như sửa đèn công cộng, đào lại rãnh nước. Báo phường là đủ, có thể nhờ tổ trưởng đi cùng.
Còn một điều nữa: đừng biến buổi dọn hẻm thành dịp so bì tiệm nào góp nhiều hơn. Mỗi tiệm góp phần mình làm được, kể chung là của cả hẻm.
Giữ cho việc chung còn tiếp
Một buổi dọn hẻm rồi để đó thì sau một tháng rác lại đầy, và cư dân quên. Cái làm nên chuyện để kể là sự đều đặn: chậu cây mới được tưới mỗi sáng, góc sách có thêm sách, chủ nhật đầu tháng nào cũng có mấy tiệm ra quét. Chia lịch tưới cây cho các tiệm, mỗi tiệm một tuần.
Có thể thêm một việc nhỏ hằng ngày gắn với tiệm mình: quán bún để bình nước lọc miễn phí trước cửa cho người đi đường, tiệm sửa xe cho bơm nhờ không lấy tiền, tiệm may có hộp kim chỉ cho cư dân mượn. Những việc này không tốn bao nhiêu nhưng được kể lại rất nhiều, nhất là bởi các bác lớn tuổi, những người hay nói chuyện nhất trong hẻm.
Ghi lại lịch các buổi đã làm và ai tham gia vào một trang giấy dán sau quầy của một tiệm. Sau nửa năm nhìn lại, các tiệm sẽ thấy hẻm đã khác thế nào, và có chuyện để kể cho cư dân mới chuyển tới: "Mấy chậu cây này là tụi chị trồng hồi đầu năm, chủ nhật đầu tháng nào tụi chị cũng ra dọn, em rảnh thì ra chơi." Một câu mời như vậy với người mới tới hẻm là lời chào đầu tiên, và người mới thường thành khách của tiệm nói câu đó.
Đếm sau một tháng
Mỗi tiệm tự hỏi khách mới trong bốn tuần sau: "Anh ở trong hẻm này hay ở đâu ạ, sao biết tiệm em?" Ghi riêng số khách mới là cư dân trong hẻm, khu lân cận. So với một tháng trước. Ví dụ giả định ở tiệm may chị Diệu: tháng trước ba khách mới trong hẻm, tháng sau chín, trong đó bốn người nói "thấy chị dọn hẻm hôm bữa".
Đếm thêm số lần các tiệm chỉ khách cho nhau. Chị Diệu dặn khách mới nếu được tiệm tóc chỉ qua thì nhắc, để ghi một vạch ở cột "tiệm hàng xóm chỉ". Cột này đi lên là dấu hiệu quan hệ giữa các tiệm đã chặt hơn.
Nếu sau một tháng chẳng có gì thay đổi, cũng không sao. Việc chung là việc dài hơi, và cái hẻm sạch hơn là cái lợi có thật cho chính chủ tiệm. Giữ đều đặn ba bốn tháng rồi hẵng đánh giá.
Có một sai lầm khi đọc số: thấy tháng sau đông khách hơn rồi cho hết là nhờ buổi dọn hẻm. Có khi đó là mùa cưới, mùa tựu trường. Chỉ đếm những khách nói ra được lý do liên quan, còn lại để riêng.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm nhỏ làm hoạt động cộng đồng có bị coi là quảng cáo không?
Nếu không treo tên tiệm, không bán hàng, không phát phiếu giảm giá trong buổi đó thì cư dân thường nhìn nhận là việc tốt. Thật thà nói rằng tiệm cũng muốn hẻm sạch cho khách tới là đủ, không cần chối.
Có cần xin phép phường để dọn hẻm không?
Dọn rác, trồng chậu cây trước nhà thường không cần thủ tục gì, nhưng nên báo tổ trưởng dân phố. Việc đụng tới đèn công cộng, cống rãnh hay tụ tập đông thì hỏi phường và tra quy định hiện hành trước.
Các tiệm khác không muốn tham gia thì sao?
Bắt đầu một mình với phần trước cửa tiệm và góc gần nhất, làm đều mỗi tuần. Thấy việc làm thật và không có ý chơi trội, các tiệm khác thường dần góp sức sau vài lần.
Nên làm hoạt động chung bao lâu một lần?
Mỗi tháng hoặc mỗi quý một buổi lớn, kèm những việc nhỏ hằng ngày như tưới cây, bình nước miễn phí. Sự đều đặn là thứ làm cư dân nhớ, nhiều hơn một buổi làm thật to.
Ngoài dọn hẻm còn hoạt động nào hợp với các tiệm hàng xóm?
Góc sách và đồ chơi cũ để cư dân đổi cho nhau, buổi kiểm tra xe miễn phí trước mùa mưa, buổi cắt tóc cho người già trong hẻm. Chọn việc mà chính các tiệm làm thạo và cư dân thật sự cần.
Có nên đăng ảnh buổi dọn hẻm lên trang của tiệm không?
Có thể đăng vài ảnh góc hẻm trước và sau, ghi là các tiệm trong hẻm cùng làm, không nhận công riêng. Ảnh có mặt cư dân hay trẻ em thì hỏi trước hoặc không đăng mặt.