Khách tới vì được kể thường để lộ vài dấu hiệu ngay ở cửa: gọi đúng tên một món cụ thể, hỏi "món mà bạn em khen", đi thẳng vào không nhìn bảng giá, tới vào giờ quán vốn vắng khách vãng lai, hoặc đến từ xa có chủ đích; khách đi ngang thì đứng nhìn, hỏi có món gì, chọn món an toàn. Ghi lại những dấu hiệu này giúp tách hai nhóm khách mà không cần hỏi ai câu nào.
Tách hai nhóm này quan trọng vì chúng phản ứng với hai thứ khác nhau. Khách đi ngang đến vì mặt tiền, vị trí, mùi thơm. Khách được kể đến vì lời của ai đó. Muốn biết truyền miệng có đang chạy, phải nhìn riêng nhóm sau. Ví dụ giả định là quán hủ tiếu của vợ chồng anh Phúc trên một con đường có nhiều người qua lại giờ trưa, nhưng chiều tối thì vắng.
Vì sao không thể chỉ dựa vào câu hỏi
Hỏi khách "biết quán qua đâu" là cách thẳng nhất, nhưng ở quán hủ tiếu anh Phúc giờ trưa, mười hai giờ tới một giờ, khách vào liên tục, chị vợ vừa trụng vừa nêm, anh chồng vừa bưng vừa thu tiền. Không ai có thời gian hỏi. Khách cũng chỉ ngồi mười lăm phút rồi đi. Nếu chỉ dựa vào câu hỏi, giờ đông nhất trong ngày sẽ trống trơn trong sổ.
Thêm nữa, không phải khách nào cũng trả lời đúng. Có người được đồng nghiệp rủ từ tuần trước, hôm nay đi một mình, nghĩ mình "tự đi". Có người thấy quán đông nên vào, mà quán đông là vì nhiều người khác được kể. Câu trả lời của khách là một nguồn, nhưng quan sát hành vi là một nguồn khác bổ sung cho nó.
Người từng đứng quầy lâu có con mắt rất nhạy với những dấu hiệu này mà không gọi tên được. Anh Phúc nói: "Nhìn là biết đứa nào được dẫn tới." Bài này chỉ giúp gọi tên những gì anh đã thấy, để ghi lại được và để nhân viên mới cũng nhìn ra.
Có một lý do nữa để không chỉ dựa vào câu hỏi: khách đi ngang thường không thích bị hỏi. Họ vào ăn vội một tô rồi đi, câu hỏi "ai chỉ em tới" với họ là thừa, đôi khi làm họ thấy như mình lạc vào chỗ chỉ dành cho người quen. Quan sát thì không làm phiền ai, và để dành câu hỏi cho những lúc khách thong thả, sẵn lòng trò chuyện.
Dấu hiệu của khách tới vì được kể
Gọi đúng tên một món, kể cả món không nổi bật. Khách bước vào nói ngay "cho chị một tô hủ tiếu khô thêm tim" trong khi món này không treo hình nào ở mặt tiền. Họ đã được ai đó dặn.
Nhắc tới người khác khi gọi món. "Bạn em nói ở đây có món gì khô khô ăn ngon lắm." hoặc "Chị cho em món mà mấy anh công ty em hay ăn." Đây là dấu hiệu rõ nhất, ghi ngay.
Đi thẳng vào, không đứng nhìn. Khách đi ngang thường dừng trước cửa vài giây, nhìn vào trong, nhìn bảng giá, rồi mới quyết định. Khách được kể thì thường đã quyết định từ trước.
Tới vào giờ quán không có khách vãng lai. Quán anh Phúc chiều tối vắng người qua lại. Khách mới đến lúc bảy giờ tối gần như chắc chắn là người tìm đến, không phải người tình cờ đi ngang.
Đến từ xa, có chủ đích. Khách hỏi chỗ để xe kỹ, nói "chạy từ bên quận kia qua". Không ai chạy mười cây số để tình cờ ăn một tô hủ tiếu.
Chụp ảnh tô hủ tiếu trước khi ăn và gửi cho ai đó. Thường là gửi cho người đã giới thiệu: "tới rồi nè". Đây là dấu hiệu nhỏ mà người bưng món hay thấy.
Dấu hiệu của khách đi ngang
Đứng trước cửa nhìn vào rồi mới bước vào. Họ đang đánh giá quán bằng mắt: có sạch không, có đông không, có chỗ ngồi không.
Hỏi "quán có món gì". Câu này gần như chỉ khách lần đầu tình cờ ghé mới hỏi. Khách được kể thường hỏi "có món kia không".
Chọn món phổ thông nhất, an toàn nhất. Hủ tiếu nước thường, tô vừa. Họ chưa biết quán có gì đặc biệt nên không mạo hiểm.
Đến đúng giờ cao điểm, đúng tuyến đường qua lại. Giờ trưa trên con đường đông người, phần lớn khách mới là khách đi ngang. Điều đó không xấu, chỉ cần biết để không nhầm.
Đi một mình, ăn nhanh, không nhìn quanh. Họ cần một bữa trưa gần chỗ làm, không phải một trải nghiệm. Nhóm khách này quan trọng về doanh thu nhưng không phải là nơi đo truyền miệng.
Cần nhớ. Không dấu hiệu nào chắc chắn một trăm phần trăm. Khi chỉ thấy một dấu hiệu lẻ, ghi vào cột không rõ. Khi thấy hai dấu hiệu cùng lúc, mới ghi vào một cột.
Ghi lại mà không cần hỏi
Cách ghi phải nhanh hơn việc hỏi. Ở quán anh Phúc, người ghi là anh chồng, người đứng chỗ thu tiền:
- Kẻ một tờ giấy dán ở mặt trong quầy thu tiền với ba cột: Được kể, Đi ngang, Không rõ. Chỉ ghi khách mới, không ghi khách quen.
- Khi thu tiền một khách lạ mặt, nhớ lại khách đó vào quán thế nào, gọi món thế nào. Đánh một vạch vào cột tương ứng. Nhóm khách đi chung thì vạch một cái.
- Lúc vắng khách, nếu có thể, thêm một câu hỏi nhẹ để kiểm lại: "Lần đầu em ghé hả? Có ai chỉ em qua đây không?" Nếu câu trả lời khác với cột đã vạch, sửa lại cho đúng. Những lần sửa này giúp mắt mình chính xác hơn.
- Cuối ngày cộng ba cột, ghi tổng và ghi chú thời tiết hay chuyện đặc biệt.
- Tuần đầu, so số vạch được kể bằng quan sát với số khách trả lời "có người chỉ" khi được hỏi. Nếu hai con số gần nhau, mắt mình đang nhìn đúng.
Sau hai tuần, anh Phúc thấy giờ trưa chỉ chừng một phần năm khách mới là được kể, còn từ năm giờ chiều trở đi thì hơn một nửa. Con số buổi tối mới là con số thật của truyền miệng, vì không bị lấn át bởi dòng người đi ngang. Từ đó anh chỉ dùng số buổi tối khi muốn biết truyền miệng tăng hay giảm.
Hay làm và nên làm
Tách hai nhóm khách dễ bị làm sai theo vài cách quen thuộc:
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Nên làm |
|---|---|---|
| Gộp mọi khách mới vào một con số | Giờ đông khách đi ngang che mất khách được kể | Tách hai nhóm, hoặc tách theo khung giờ |
| Đoán chắc dựa trên một dấu hiệu | Khách gọi đúng tên món có thể vì đọc thấy trên mạng | Cần hai dấu hiệu mới vạch, một thì để "không rõ" |
| Chỉ ghi lúc vắng khách | Số liệu thiên lệch về giờ vắng | Ghi cả giờ đông, chấp nhận nhiều vạch "không rõ" |
| Coi khách đi ngang là không quan trọng | Đó là nguồn doanh thu lớn và là người có thể kể sau này | Đón khách đi ngang chu đáo như khách được kể |
| Đổi cách ghi khi thấy số không như ý | Mất mốc để so | Giữ cách ghi ít nhất một tháng |
Cái không cần làm: lắp camera đếm khách, đếm người qua lại trước cửa, hay hỏi khách nhiều câu. Mắt người đứng quầy kết hợp với một câu hỏi lúc vắng là đủ cho quán nhỏ.
Khách đi ngang cũng có thể thành người kể
Tách hai nhóm không có nghĩa là coi nhẹ khách đi ngang. Thật ra, mọi khách được kể ở quán anh Phúc đều bắt nguồn từ một khách đi ngang nào đó, người tình cờ ghé ăn, thấy ngon, rồi về kể cho đồng nghiệp. Khách đi ngang hôm nay là người kể của tuần sau.
Điều khác nhau là khách đi ngang chưa có lý do gì để nhớ quán ngoài tô hủ tiếu. Muốn họ quay lại và kể, quán cần một chi tiết nhỏ cho họ mang theo. Chị vợ anh Phúc có thói quen hỏi khách lạ mặt: "Em ăn lần đầu hả, có muốn thêm chút tóp mỡ không, quán tự làm đó." Một câu hỏi nhẹ, một món thêm không tính tiền, đủ để khách có chuyện kể khi về văn phòng.
Để biết điều này có tác dụng, quay lại sổ: khách được kể mới trong vài tuần sau có nhắc tới tóp mỡ không, có nói "bạn em bảo ở đây có tóp mỡ tự làm" không. Nếu có, chi tiết đó đã đi từ khách đi ngang thành lời kể. Đó là con đường truyền miệng được sinh ra, và sổ ghi giúp anh Phúc thấy được nó.
Khi khách được kể giảm mà khách đi ngang vẫn đều
Một tình huống hay gặp: sau vài tháng, tổng khách mới vẫn đều nhưng cột được kể giảm dần. Nếu chỉ nhìn tổng, chủ quán sẽ yên tâm. Nhìn riêng hai cột thì thấy truyền miệng đang yếu đi, quán đang sống nhờ vị trí.
Nguyên nhân thường là một thay đổi nhỏ không ai để ý. Ở quán anh Phúc, giả định tháng thứ ba khách được kể buổi tối giảm gần một nửa. Lần ngược lại, anh nhận ra chị phụ bếp mới không biết làm tóp mỡ như chị vợ, nên mấy tuần nay quán không còn món đó. Chi tiết mà khách hay kể đã biến mất mà không ai báo.
Một trường hợp khác là người kể chính chuyển đi: công ty gần đó dời văn phòng, nhóm khách văn phòng hay rủ nhau tới không còn nữa. Trường hợp này không sửa được, chỉ có thể biết để không đổ lỗi cho món ăn. Cả hai trường hợp đều chỉ nhìn ra được khi hai nhóm khách được tách riêng trong sổ.
Khi đã tìm ra nguyên nhân, sửa rồi theo dõi tiếp cột được kể trong ba bốn tuần. Ở quán anh Phúc, sau khi chị vợ dạy lại chị phụ bếp làm tóp mỡ, cột được kể buổi tối nhích dần lên, chậm hơn lúc giảm. Truyền miệng mất nhanh hơn lấy lại, và đó là lý do nên nhìn sổ đều đặn để thấy sớm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết khách tới vì được giới thiệu mà không cần hỏi?
Quan sát vài dấu hiệu: khách gọi đúng tên một món cụ thể, nhắc tới người khác khi gọi món, đi thẳng vào không đứng nhìn, tới vào giờ quán vắng khách vãng lai hoặc đến từ xa. Khi thấy hai dấu hiệu cùng lúc, có thể ghi là khách được kể.
Vì sao phải tách khách được kể và khách đi ngang?
Vì hai nhóm phản ứng với hai thứ khác nhau. Khách đi ngang đến vì vị trí và mặt tiền, khách được kể đến vì lời của ai đó. Gộp lại thì giờ đông khách vãng lai sẽ che mất con số truyền miệng thật của quán.
Quan sát có chính xác bằng hỏi trực tiếp không?
Không hoàn toàn, nên dùng kết hợp. Quan sát ghi được cả giờ đông, còn câu hỏi lúc vắng giúp kiểm lại mắt mình. Nếu số khách được kể theo quan sát và theo câu trả lời gần nhau, cách quan sát đang đúng.
Khách đi ngang có đáng quan tâm không?
Rất đáng. Mọi khách được kể đều bắt nguồn từ một khách tình cờ ghé, thấy ưng rồi về kể. Đón khách đi ngang chu đáo và cho họ một chi tiết nhỏ để nhớ là cách tạo ra người kể của những tuần sau.
Khách được kể giảm mà tổng khách vẫn đều thì nghĩa là gì?
Truyền miệng đang yếu đi và quán đang sống nhờ vị trí. Nên tìm xem có chi tiết nào khách hay kể vừa biến mất, như món đặc biệt, người phục vụ quen, hay nhóm khách chính đã chuyển đi.
Có nên lắp camera để đếm khách không?
Với quán nhỏ thì không cần. Camera đếm được người, không biết được ai tới vì lời kể. Mắt người đứng quầy, một tờ giấy ba cột và một câu hỏi lúc vắng khách là đủ để tách hai nhóm.